Esperanto زبان بین المللی اسپرانتو

اجزایي که می‌تواند در ساختن كلمات پايانه‌دار مورد استفاده قرار گیرد، عبارت است از: پایانه‌ها، ریشه‌ها، آوندها (شامل پیشوندها و پسوندها) و کلمات تک‌ایستا. مجموعه‌ی پایانه‌ها را در هر کلمه پایانگان می‌نامیم و بقیه‌ی اجزای کلمه را ریشگان می‌خوانیم.

1.     ريشه‌ها Radikoj

ريشه چنان‌چه همراه با پايانه‌اي بيايد، كلمه را مي‌سازد، و هيچ گاه به تنهايي – بدون پايانه – نمي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد، چرا كه ريشه فقط دربردارنده‌ي يك مفهوم و معني كلي است، و اين فقط پايانه است كه مشخص‌كننده‌ي هويت دستوري كلمه است ، مثل كلمه‌ي granda (بزرگ) كه در آن grand- ريشه، و ―aپايانه‌ي صفت است. كلمات زیر فقط بخش کوچکی از واژه‌هایی است که می‌توان با ریشه‌ی کلمه‌ی grand- ساخت:

2.     پايانه‌ها Finaĵoj

تعداد پايانه‌ها، يازده عدد است، و عمل‌كرد آن‌ها مشخص‌كردن هويت دستوري كلمات است، به‌عبارت دیگر، ویژگی‌های صرفی و نحوی – و یا تجزیه‌ای و ترکیبیِ – واژه ها توسط پایانه‌ها تعیین می‌گردد و به راحتی قابل بازشناختن است. به‌عنوان مثال، كلمه‌ي granda صفت است، چون به‌همراه پايانه‌ي صفت (―a) آمده است، و كلمه‌ي grando (بزرگي، عظمت) اسم است، چرا‌كه با پايانه‌ي اسم (―o) آمده است، و نیز grandon اسمی است که مفعول واقع شده است چون همراه با پایانه‌ی اسم (―o) و پایانه‌ی مفعولی (─n) آمده است. همین‌طورکه مشاهده می‌شود، وجود این‌گونه پایانه‌ها در زبان اسپرانتو، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این زبان است که آن‌را تا حد غیرقابل‌باوری منطقی، آسان، منعطف و با قدرت ساخته است.

3.     پسوندها Sufiksoj

پسوند، آوند و جزءكلمه‌اي است كه پس از ريشه، و قبل از پايانه قرار مي‌گيرد، و در اسپرانتو بر دو نوع است:

1- پسوند دستوري (participo)، مانند –ant-، که پسوند حالتِ فاعلي زمان حال است

2- پسوند معنايي (sufikso)، مانند –ar-، که پسوند اسم جمع است و بیشتر "هویت معنائيِ" واژه‌ي مربوطه را تغيير مي‌دهد. تعداد این پسوندها به‌مراتب بیشتر از پسوندهای دستوری است.

4.     پيشوندها Prefiksoj

پيشوند، جزء‌كلمه‌اي است كه پيش از ريشه قرار مي‌گيرد و معني ريشه را قدری متفاوت و دگرگون مي‌سازد و در تعيين هويت دستوري كلمه، یا ویژگی‌های صرفی و نحوی – یا تجزیه و ترکیبیِ - آن نقشي ندارد، همانند پيشوندِ mal―- كه براي ساختن متضادِ کلمات – از انواع مختلف اسم و صفت و قید گرفته تا اقسام گوناگون فعل - به‌کار می‌رود، مثل:

5.    کلمات تک‌ایستا

کلمه‌ی تک‌ایستا، واژه‌ای است که بدون داشتن پایانه، دارای هویت دستوری است (حرفِ تعریف، حرفِ اضافه یا ... است) و می‌تواند بدون پایانه هم در جملات به‌کار رود. انواع هشت‌گانه‌ی کلمات تک‌ایستا عبارت است از: حرف تعریف، ضمایر، اعداد، حروفِ اضافه، قیدهای تک‌ایستا، همبسته‌ها، حروف ربط و آواها (اصوات).

حرف تعريف

تنها حرف تعريف در زبان اسپرانتو، حرف تعريفِ معينِ la است و قبل از هر اسمي كه بيايد، آن را معرفه، معين يا مشخص مي‌كند، و چنان‌چه اسمی بدون آن بیاید، نکره، نامعین یا نامشخص است.حرف تعریف la بدون هیچ تغییری برای اسامی مفرد و جمع به‌کار برده می‌شود. در مورد اسامی مذکر و مونث نیز چنین است.طبق قاعده‌ی شانزدهم از قواعد شانزده‌گانه‌ی زبان اسپرانتو ، تنها حرف دیگری که در زبان اسپرانتو می‌تواند حذف شود، حرف a در حرف تعریف la و نوشتنِ آن به‌صورتِ l’ است.

ضماير

ضمير كلمه‌اي است كه يا جانشين اسم است

اعداد

عدد، همان‌طور كه مي‌دانيم، بيان‌گر كميت ( چندي) و يا رابطه‌اي كمي است.

حروف اضافه

حروف اضافه كلماتي است که نسبت ميان دو كلمه را بيان مي‌كند، به‌طوري‌كه كلمه‌اي كه پس از آن قرار مي‌گيرد، متمم یا وابسته‌ی كلمه‌ي قبلي آن می‌شود

قيدهاي تك‌ايستا

اين كلمات 32 گانه، به خودي خود و بدون داشتن پايانه‌ي ―e ، قيد هستند..

هم‌بسته‌ها

هم‌بسته‌ها، كلماتي تك‌ايستا است كه مابين آن‌ها هم‌بستگي‌هاي خاصي، از قبيل كميت، كيفيت، زمان، مكان، و غيره وجود دارد.

حروف‌ربط

حرف‌ربط كلمه‌اي است كه دو عبارت يا دو كلمه را به يك‌ديگر ربط و پيوند مي‌دهد. در اسپرانتو، حروف‌ربط به دو نوع تقسيم مي‌شود كه عبارت است از:

1- حروف‌ربط پيوند‌زا (konjunkcioj) شامل حروفي كه دو يا چند کلمه یا عبارت با طبيعت و كاركرد مشابه را به‌هم پيوند مي‌دهد، مثل حروف "و" (kaj ) و "يا" (aŭ).

2- حروف‌رابط بستگي زا (subjunkcioj) مشتمل بر حروفي‌كه یک عبارت را تحت وابستگي و تأثير جمله يا عبارت ديگري قرار مي‌دهد، مانند "كه" (ke) و "اگر" (se).

آواها (اصوات)

1- آواها یا اصوات مربوط به انسان‌ها 2- صداواژه‌های حیوانات و 3- صداواژه‌های اشیا و دیگر پدیده‌ها.